ՀԱՄՇԷՆԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ՀԱՐՑԱԿԱՆԸ

ՀԱՄՇԷՆԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ՀԱՐՑԱԿԱՆԸ

Postby Hayrik » 13 Nov 2008, 21:22

Ստորեւ մէջբերեմ Թէոդիկի «ԱՄԵՆՈՒՆ ՏԱՐԵՑՈՅՑԸ» մատենաշարի Զ (1912) թուականի հատորէն յօդուած մը, որ պատկանի Հրաչեայ Աճառեանի գրչին: Ան, ի շարս այլ գաւառական ձեւերու, կը մեկնէ Համշէնի բարբառի հարցական ձեւը: Հայրիկ

ՀԱՐՑԱԿԱՆԻ ՁԵՒԵՐԸ ԵՒ ՉԻՆԱՐԷՆ ՄԱՍՆԻԿ ՄԸ ՀԱՅԵՐԷՆԻ ՄԷՋ

Հարցականը՝ ինչպէս գիտենք, նոր եւրոպական լեզուներու մէջ կը կազմուի դերանուն ենթական շրջելով. այսպէս է ֆրանսերէնի, գերմաներէնի, անգլերէնի մէջ եւն.: Հայերէնի մէջ հարցումը սովորաբար կը կատարուի աւելի հասարակ ձեւով, այն է պարզապէս հարցական վանկին շեշտը բարձրացնելով եւ իսկոյն իջնելով (տարի՞ր, ըսի՞ր): Այսպէս էր նաեւ գրաբարի եւ ուրիշ հին լեզուներու մէջ:
Սակայն մեր բարբառները մի քանի ուրիշ հարցական ձեւեր ալ ունին: Ասոնց մէջ ամէնէն յատկանշականն է երգողական հարցականը, որ կը գործածուի Կովկասի հայ բարբառներուն, մասաւորապէս Արցախի բարբառի մէջ: Անվարժ ականջի մը համար շատ տարօրինակ է այս հարցականը, որ հարցական ըլլալէ աւելի զարմացականի նման բան մ'է: Հարցականի այս ձեւը կը կազմուի հետեւեալ եղանակով. բառին վերջընթեր վանկը զօրաւոր շեշտ մը կ’առնէ. յաջորդ վանկին մէջ ձայնը յանկարծ վար կ’իջնէ եւ հինգ յաջորդական խազերէ անցնելով՝ կը կանգնի վեց աստիճան բարձր ձայնի վրայ: Այս վեց յաջորդական խազերու տեւողութիւնը կրնայ կարճ ըլլալ, բայց սովորաբար շատ երկար է. կան այնպիսի խօսողներ՝ որոնք մինչեւ անգամ չափազանց կ’երկարեն զայն՝ ծիծաղելի ըլլալու չափ:
Ենթադրելով թէ խօսողին առաջին առաջին եւ հիﬓական ձայնաստիճանը ըլլայ do, ահաւասիկ թէ ի'նչ պատկեր կը ներկայացնէ երգողական հարցականը:
mi do re mi fa sol la
Հարցականի այս ձեւը Կովկասէն դուրս գտնուած ուրիշ բարբառներու մէջ տեսած չեմ. կայ սակայն Ատրպատականի եւ Կովկասի թուրքերուն մէջ եւ կը կարծեմ որ անոնցմէ պարզ փոխառութիւն մը ըլլայ:
Հարցականի երկու ուրիշ ձեւեր ալ կան, որոնք կը կազմուին թէ եւ մի մասնիկներով. առաջինը գործածական է Համշէնի բարբառին մէջ, երկրորդը Եւդոկիայէն սկսեալ դէպ ի Արեւմուտք՝ մինչեւ Պոլիս եւ Ռոդոստո: Երկու մասնիկներն ալ կը դրուին հարցական բառէն յետոյ, իսկ հարցական բառը կ’առնէ բարձր շեշտ: Թէ մասնիկը կրնայ զանազան դիրքեր առնել. օր. չի՞ն թէ գալ, գալ չի՞ն, չի՞ն գալ թէ հաւասարապէս կը նշանակեն «գալու չե՞ն»:
Ասոր չափ ազատութիւն չունի մի մասնիկը. կ’ըսուի միայն գալո՞ւ ես մի, բայց չի գործածուիր գալո՞ւ մի ես ձեւը: Սակայն եթէ բայէն առաջ հարցական միջակ անուն կամ մակբայ կայ, թէ կամ մի մասնիկները չեն գործածուիր. օր. քանի՞ հոգի էք, չըսուիր քանի՞ հոգի էք մի, կամ Համշէնի բարբառով քոնի՞ հոգի յիք (կարելի չէ ըսել քոնի՞ հոգի յիք թէ). նոյնպէս ընդո՞ր ըրիք- ի՞նչ էրիք, ո՞ր մարդը եկաւ- վէօ՞ր մաշդը եկաւ, հո'բոր օր գալ չէյտը, օ՞րի խօսք կուտեյտը՝ «երբոր գալու չէիր, ինչո՞ւ խօսք տուիր»: Ընդհակառակը կ’ըսուի էսա՞ տօմ թէ, ասիկա՞ տամ մի, մե՞ք թէ, մե՞նք մի, տո՞ւն գացիր թէ, տո՞ւն մի գացիր եւ այլն:
Համշէնի թէ մասնիկը հայերէն թէ շաղկապն է եւ կ’ենթադրէ խօսքի կրճատում, օրինակի համար չի՞ն գալ թէ հարցականը կ’արժէ իսկապէս չի՞ն գալ թէ կու գան, մե՞ք թէ կ’արժէ մե՞ք թէ դուք, տուն գացի՞ր թէ կ’արժէ տո՞ւն գացիր թէ խանութ, եւ այլն: Այս բացատրութեան իբրեւ ապացոյց կը ծառայէ նաեւ այն հանգամանքը որ հարցական միջակ անուններու քով թէ չի դրուիր, որովհետեւ կարելի չէ ըսել քանի՞ հոգի եք թէ քանի հոգի չէք, ո՞ր մարդը եկաւ թէ չեկաւ եւ այլն:
Մի` որ Եւդոկիոյ բարբառին մէջ մը ձեւն ունի, փոխ առնուած է թուրքերէնէ: Յայտնի է որ թուրքերէնը իր հարցականը կը շինէ մի կամ մը մասնիկով, առաջինը թեթեւ եւ երկրորդը ծանր ձայնանիշ ունեցող բառերու հետ գործածուած. օր. ալը՞ր մը սըն «կ’առնե՞ս», բէն մի «ե՞ս, մի՞թէ ես»:
Թուրքերէնի այս մասնիկը բնիկ չէ, այլ ըստ իս փոխառութիւն է չինարէնէ: Չինարէնը իր հարցականները կը շինէ mò մասնիկով, որ կը դնէ հարցական խօսքին բոլորովին վերջը. օր. շան քա'ո մո «լեռը բա՞րձր է» (դաղ յիւքսէք մի*) նաքո չիէ չա՞նգ մո «այն փողոցը լա՞յն է» (շու սոկակ գէնի՞շ մի):

նի յաո մաի էքո մա՛ մո
Դու կ’ուզե՞ս ծախել այս ձին ?

Այսպէսով մենք ունինք հայերէնի մէջ չինական մասնիկ մը որ թուրք ցեղին հետ Չինաստանէն ճամբայ ելլելով եկեր հասեր է Փոքր-Ասիա ու Պոլիս եւ հոն անցեր է մեր լեզուին:
Անուղղակի փոխառութեան հրաշալի օրինակ մը չէ՞ այս:

(*) Չինարէնի մէջ էական բայը չի գործածուիր, ինչպէս նաեւ թուրքերէնի, ռուսերէնի եւ արաբերէնի մէջ:

Շուշի, 1911 Յունիս 25 Հրաչեայ Աճառեան
Hayrik
 
Posts: 193
Joined: 08 Mar 2007, 19:26

Re: ՀԱՄՇԷՆԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ՀԱՐՑԱԿԱՆԸ

Postby Hay » 18 Nov 2008, 10:04

I loved it!!!
Bravo!
Hay
 
Posts: 32
Joined: 10 Apr 2008, 02:56


Return to Hamshenian Dialect · Амшенский диалект · Hemşince · Համշենի լիզուն

Who is online

Users browsing this forum: No registered users and 1 guest

cron

Rambler's Top100